نظريه و مدل‌سازي

روان‌شناسی ارتباطات مجازی: شبکه‌های اجتماعی و خودزدایی

روانشناسی ارتباطات مجازی: شبکههای اجتماعی و خودزدایی

ویژه دانشجویان رشته مدیریت رسانه، دانشکده مدیریت دانشگاه تهران: برای مطالعه مباحث جلسه آخر درس ارتباط جمعی! (سایر علاقمندان می‌توانند ضمن درخواست، با ارسال ایمیل، از متن مورد نظر بهره ببرند)!

کلیدواژه‌ها: شبکه‌های اجتماعی، ناخودآگاه جمعی، هویت اجتماعی، گمنامی، نقاب، تفردزدایی، …

مقدمه:

برای ورود به حوزه مباحث شبکه‌‌های اجتماعی، و درک بهتر از آن، دست‌کم اشاره به کارهای دو متفکر از دو قلمرو روان‌شناسی و جامعه‌شناسی ضروری می‌نماید؛ کارل یونگ[۱] (۱۸۷۵- ۱۹۶۱)، روان‌شناس سوئیسی، که اصطلاح ناهشیار جمعی را معرفی کرد و رویکرد خود را روان‌شناسی تحلیلی نامید، و فیلسوف و جامعه‌شناس آلمانی، فردیناند تونیس[۲] (۱۸۵۵- ۱۹۳۶)، که بر مفاهیم اجتماع و جامعه تاکید ورزید و به مباحثی چون دگرگونی‌های اجتماعی، فناوری و افکارعمومی پرداخت.

در این نوشتار، ضمن مروری بر مفهوم و ویژگی‌های شبکه‌های اجتماعی، و به ویژه با مفهوم گمنامی و تأثیرات اجتماعی و روان‌شناختی آن آشنا می شویم. از ویژگی‌های ارتباطات کامپیوتری[۳] (CMC)، گمنامی کاربر، نبود ارتباطات غیرکلامی، فاصله فیزیکی، و انعطاف زمانی برشمرده شده است. انجمن‌های مجازی در شبکه‌های اجتماعی سازوکار پیدایش روابط اجتماعی‌ای را فراهم ساخته است که پیش از این، تونیس در قالب مفهوم اجتماع، و متمایز ساختن آن از جامعه، به آن اشاره داشته بود. مفاهیم انسجام و خویشاوندی، مبتنی بر روابط عاطفی از جمله مفاهیمی است که در اجتماعات سنتی مشاهده شده است.

اما مفهوم گمنامی[۴] به موقع خود شرایط اجتماعی و روان‌شناختی ویژه‌ای را پدید آورده است که مفاهیم روان‌شناختی (کهن‌الگوی[۵]) منتسب به یونگ (سایه[۶]، آنیما/ آنیموس[۷]، خود[۸]، و نقاب[۹]) را بیاد می‌آورد. به‌ویژه، مفاهیم نقاب (ماسک یا صورتک) و خود، در این حوزه قابل درنگ است. در چهارچوب نظریه یونگ، این کهن الگوها همگی در ناهشیار جمعی لانه دارند و در طول تاریخ پدیدایی بشر، از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شوند. اکنون به نظر می‌رسد شبکه‌های اجتماعی فرصت بروز و ظهور، و آشکارشدن این فرایندهای روانی را مهیا ساخته باشد. این موقعیت تازه، که به مدد فناوری ایجاد شده است، موقعیتی را ایجاد کرده است که افراد از راه همانندسازی هویت فردی (خویش) با گروه، و به گفته دیگر، با محو خویشتن خویش در هدف‌های گروه، بروز رفتارهای افراطی، منطبق با هنجارهای گروه (جامعه مجازی) فراهم گردد. از این رو، مطالعه شبکه‌های اجتماعی بسیار توصیه می‌شود؛ حوزه مطالعاتی‌ای که در مراکز پژوهشی دیگر کشورهای پیشرفته، از همان ابتدای شکل‌‌گیری این شبکه‌ها پدید آمده است.

کمرنگ شدن فردیت فرد و برجسته شدن هویت گروه، هسته مفهومی نظریه‌ای است که در مدل SIDE مورد توجه قرار گرفته است. با توجه به اینکه منظور از اثر، تاثیر ارتباط کامپیوتریست بر مواضع نگرشی افراد است، مدل هویت اجتماعی اثر تفردزدایی[۱۰](رایشر، و همکاران[۱۱]، ۱۹۹۵)، با نام اختصاری SIDE، پدیده تفردزدایی را در قلمرو ارتباطات کامپیوتری پیشنهاد می‌دهد. این مدل، چرایی زدایش فردیت افرد را در اثر همانندسازی با ارزش‌های گروه، به عنوان پیامد هنجاری گروه در موقعیت قرارگیری در جماعت[۱۲] توضیح می‌دهد. شباهت گمنامی فرد در دو موقعیت؛ در انبوه خلق[۱۳] و جمعیت و عضویت در شبکه‌های اجتماعی، با سبب ششده است تا مفاهیم حوزه جامعه‌شناسی به مطالعات در فضای ارتباط کامپیوتری (CMC) وارد شود. با توجه به این که در ارتباط کامپیوتری امکان تعامل به گونه گمنام وجود دارد، در این‌جا، بحث از تأثیر گمنامی بر پاسخ‌های مبتنی بر هویت اجتماعی، و یاپاسخ‌های مبتنی بر هویت فردی کاربران است.

یادآور می شوم، مقاله کنونی، با تعجیل فراوان، و فقط با هدف‌های آموزشی برای دانشجویان کارشناسی ارشد مدیریت رسانه دانشگاه تهران تدوین شده است. با نظر به نیاز به پاره‌ای تصحیحات و ویرایش نهایی، لطفن از انتشار خارج از نیاز، خودداری فرمایید. 

                                                                                                با تشکر؛


[۱] Yung, C.

[۲] Tönnies, F.

[۳] Computer Mediated Communication

[۴] anonymity

[۵]Archetypes

[۶] Shadow

[۷] Anima/ animus

[۸] Self

[۹] Mask

[۱۰] Social Identification Model of Deindividuation Effects (SIDE)

[۱۱] Reicher etal.

[۱۲] crowd

[۱۳] mass

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*